To już czwarte wydanie tego poszukiwanego i cenionego podręcznika przez studentów wydziałów pedagogicznych, specjalności "pedagogika opiekuńcza", skierowanego także do opiekunów-wychowawców placówek opiekuńczych. 
Podręcznik zawiera treści poznawcze dotyczące opieki międzyludzkiej w ogóle, jej osobotwórczych funkcji, takich jak wychowanie przez opiekę i wychowanie przez opiekuńczą funkcję szkoły.
 
Spis treści:

WSTĘP DO WYDANIA TRZECIEGO (skrócony) 
WSTĘP DO WYDANIA CZWARTEGO 
 
1. PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA (PEDAGOGIKA OPIEKI) JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA 
1.1. Założenia wstępne 
1.2. Krytyczny przegląd niektórych określeń pedagogiki opiekuńczej w ostatnim dwudziestoleciu 
1.3. Ogólne pojęcie i przedmiot pedagogiki opiekuńczej 
1.4. Heterogeniczność i jednolitość treści pedagogiki opiekuńczej 
1.5. Pedagogika opiekuńcza jako system wiedzy ogólnej i jej pochodne 
1.6. Podstawowe funkcje pedagogiki opiekuńczej i związanych z nią metodyk 
1.7. Pedagogika opiekuńcza a pedagogika ogólna, społeczna i specjalna 
1.8. Zestawienie innych ogólnych określeń pedagogiki opiekuńczej 
1.9. O tożsamości pedagogiki opiekuńczej 
1.9.1. Uwagi wstępne 
1.9.2. Podstawowe cechy pedagogiki opieki określające jej tożsamość 
1.9.2.1. Przedmiot poznania, treści teorii 
1.9.2.2. Pojęciowy model opieki 
1.9.2.3. Pedagogika opiekuńcza a teoria potrzeb ludzkich 
1.9.2.4. Wartości opieki 
1.9.2.5. Model-wzorzec opiekuna-wychowawcy 
1.9.2.6. Znamiona ponadczasowości 
1.9.2.7. Swoiste funkcje pedagogiki opiekuńczej 
1.9.2.8. Specyficzne relacje pedagogiki opiekuńczej z innymi dyscyplinami naukowymi 
 
2. POJĘCIE OPIEKI MIĘDZYLUDZKIEJ 
2.1. Geneza opieki 
2.1.1. Zachowania opiekuńcze zwierząt - prapoczątek opieki ludzkiej 
2.1.2. Prehistoryczny kształt opieki ludzkiej 
2.1.3. Kierunki zmian ewolucyjnych w opiece ludzkiej 
2.2. Ogólny zakres i aktualny stan interpretacji pojęcia ?opieka" 
2.3. Krytyczny przegląd interpretacji pojęcia opieki w Polsce 
2.3.1. Poglądy Heleny Radlińskiej 
2.3.2. Poglądy Konstantego Krzeczkowskiego 
2.3.3. Opieka według Józefa Czesława Babickiego 
2.3.4. Poglądy współczesne 
2.4. Utożsamianie opieki z pomocą 
2.4.1. Pojęcie pomocy 
2.4.2. Zróżnicowanie pomocy w jej najszerszym znaczeniu 
2.4.3. Pomoc a opieka 
2.4.4. Poglądy dotyczące pomocy jako opieki 
2.5. Ogólne pojęcie opieki międzyludzkiej 
2.5.1. Specyficzne właściwości opieki 
2.5.2. Metodologiczne przesłanki definiowania pojęcia ?opieka" - jego definicja 
 
3. ZAKRESY OPIEKI 
3.1. Opieka w najszerszym znaczeniu i jej składniki 
3.2. Zakresy opieki międzyludzkiej 
3.2.1. Zakres opieki według jej zróżnicowania pionowego 
3.2.2. Zakres opieki według jej podmiotu i charakteru 
3.2.3. Zakres opieki według jej przedmiotu 
3.2.4. Zakres opieki według jej przebiegu w życiu jednostki 
3.2.5. Zakres opieki według skali zaspokojenia potrzeb podopiecznych 
3.2.6. Zakres opieki według jej bieżącego i perspektywicznego wymiaru 
3.2.7. Zakres opieki wyznaczany stopniem jej powszechności 
3.2.8. Zakres opieki wyznaczany funkcjami opiekuńczymi różnych instytucji społecznych 
3.2.9. Zakres opieki według ilości zaspokajanych potrzeb 
3.2.10. Zakres opieki wyznaczany stopniem zaspokojenia potrzeb 
3.2.11. Zakres opieki według stopnia jej zagęszczenia, intensyfikacji i perfekcyjności 
 
4. KATEGORIE OPIEKI 
4.1. Ogólne pojęcie ?kategoria opieki" 
4.2. Opieka jako kategoria rodzinna 
4.2.1. Pierwotność opieki rodzinnej 
4.2.2. Związek opieki rodzinnej z życiem seksualnym i prokreacją 
4.2.3. Fundamentalna pozycja opieki rodzinnej w strukturze opieki międzyludzkiej 
4.2.4. Specyficzne walory opieki rodzinnej 
4.2.5. Opieka rodzinna jako złożony układ 
4.2.6. Naturalność opieki rodzinnej 
4.2.7. Allocentryzm i altruizm opieki rodzinnej 
4.2.8. Społeczno-ekonomiczne warunki życia, struktura rodziny oraz stosunki między współmałżonkami a opieka rodzinna 
4.3. Opieka jako kategoria moralna 
4.3.1. Geneza moralnych norm opieki 
4.3.2. Zakres zastosowania normy opiekuńczości 
4.3.3. Opiekuńczość w etyce i teleologii 
4.3.4. Moralny aspekt reguł i zasad sprawowania opieki 
4.3.5. Przeciwwskazania i ograniczenia w stosowaniu normy opiekuńczości 
4.4. Opieka jako kategoria społeczna 
4.4.1. Opieka społeczna i uspołeczniona 
4.4.2. Geneza opieki społecznej 
4.4.3. Opieka społeczna w świadomości ludzi 
4.4.4. Złożoność opieki społecznej 
4.5. Opieka jako kategoria prawna 
4.5.1. Geneza, źródła 
4.5.2. Charakter opieki prawnej 
4.5.3. Przesłanki i pojęcie praw dziecka 
4.5.4. Uwagi dotyczące niektórych norm Konwencji Praw Dziecka 
4.6. Opieka jako kategoria wychowawcza 
4.6.1. Uwagi wstępne 
4.6.2. Opiekuńczy sens wychowania 
4.6.3. Wychowawczy sens opieki 
4.7. Uwagi końcowe 
 
5. STRUKTURA OPIEKI 
5.1. Potrzeby ponadpodmiotowe i ich diagnozowanie 
5.1.1. Ogólne pojęcie struktury opieki 
5.1.2. Teoria potrzeb ludzkich a teoria opieki międzyludzkiej 
5.1.3. Ogólne pojęcie potrzeby ludzkiej 
5.1.4. Klasyfikacje przyjęte jako podstawowe 
5.1.5. Inne znaczące dla opieki typologie potrzeb ludzkich 
5.1.6. Frustracja potrzeb jako szczególny problem opieki 
5.1.7. Ogólne pojęcie potrzeb ponadpodmiotowych 
5.1.8. Podstawowe regulacyjne czynniki potrzeb ponadpodmiotowych 
5.1.9. Podstawowe uwarunkowania potrzeb ponadpodmiotowych 
5.1.10. ?Podopieczny" jako ogólny wskaźnik diagnostyczny 
5.1.11. Klasyfikacja potrzeb ponadpodmiotowych 
5.1.12. Diagnozowanie potrzeb ponadpodmiotowych 
5.2. Funkcje opiekuńcze 
5.3. Postawy opiekuńcze 
5.3.1. Pojęcie ?opiekun" 
5.3.2. Postawy opiekuńcze jako typ postaw interpersonalnych 
5.3.3. Poglądy na postawy opiekuńcze jako dyspozycje opiekunów 
5.3.4. Pozytywne postawy opiekuńcze 
5.3.5. Negatywne postawy opiekuńcze 
5.3.6. Postawy opiekuńcze a postawy rodzicielskie 
5.3.7. Postawy opiekuńcze a postawy wychowawcze 
5.3.8. Czynniki postaw opiekuńczych 
5.3.9. Podstawowe elementy modelu-wzorca opiekuna-wychowcy 
5.4. Sytuacje opiekuńcze 
5.4.1. Ogólne przesłanki określenia sytuacji opiekuńczych 
5.4.2. Ogólne pojęcie sytuacji opiekuńczych i opiekuńczo-wychowawczych 
5.4.3. Uwagi końcowe 
5.5. Czynności opiekuńcze - dostarczanie podopiecznemu przedmiotów jego potrzeb 
5.5.1. Ogólna charakterystyka czynności opiekuńczych 
5.5.2. Próba klasyfikacji czynności opiekuńczych (pomocnych) 
5.6. Atmosfera opieki 
5.6.1. Uwagi wstępne 
5.6.2. Poglądy dotyczące pojęć: nastrój, klimat, atmosfera 
5.6.3. Treść znaczeniowa terminu ?atmosfera" (klimat, nastrój) 
5.6.4. Pojęcie atmosfery opieki 
5.6.5. Pojęcie atmosfery wychowania 
5.6.6. Atmosfera partnerstwa 
5.6.7. Atmosfera osobopochodna 
5.6.8. Atmosfera czasu odpoczynku, rozrywki, świętowania 
5.6.9. Atmosfera życia 
5.6.10. Czynniki i funkcje atmosfery życia 
5.6.11. Skrótowa struktura funkcjonalna opieki 
5.6.12. Rozwinięta struktura opieki międzyludzkiej 
 
6. FORMY I METODY OPIEKI 
6.1. Uwagi wstępne     
6.2. Ogólne pojęcie formy opieki 
6.3. Rozróżnienie terminów: ?forma", ?formalny", instytucjonalny 
6.4. Struktura opieki według kryterium przedmiotowego 
6.4.1. Poziom pierwszy - ?czystej formy" 
6.4.2. Poziom drugi - funkcji i treści specyficznych 
6.4.3. Poziom trzeci - niezmienniki (inwariancje) opieki 
6.4.4. ?Rodzinność" form opieki nad dzieckiem 
6.4.5. Zróżnicowanie jakościowe ?rodzinności" 
6.4.6. 0 istocie ?rodzinności" - na czym polega i z czego wynika 
6.5. Formy opieki: zupełne, podstawowe i elementarne 
6.6. Klasyfikacja form opieki 
6.6.1. Podziały form opieki w literaturze, uwagi krytyczne 
6.6.2. Wielowymiarowe podziały form opieki międzyludzkiej 
6.7. Metody sprawowania opieki 
6.7.1. Uwagi wstępne 
6.7.2. Pojęcie i klasyfikacja metod opieki 
6.7.3. Jednostki metodyczne opieki 
 
7. STOSUNEK OPIEKUŃCZY 
7.1. Uwagi wstępne 
7.2. Pojęcie i ogólna charakterystyka stosunku opiekuńczego 
7.3. Sprzeczności w stosunku opiekuńczym 
7.4. Wielopostaciowość stosunku opiekuńczego 
7.4.1. Uwagi wstępne 
7.4.2. Próba typologii stosunku opiekuńczego 
 
8. PROCES OPIEKI 
8.1. Ogólne pojęcie procesu opieki 
8.2. Etapy rozwoju samodzielności, sprawności i niezależności życiowej dzieci i młodzieży - wyznaczniki ewolucyjnego procesu opieki 
8.3. Podstawowe zmienne ewolucyjnego procesu opieki i dorastania podopiecznego do samodzielności życiowej 
8.4. Struktura ewolucyjnego procesu opieki 
 
9. FUNKCJE OPIEKI 
9.1. Pojęcie funkcji opieki 
9.2. Funkcja homeostatyczna 
9.3. Funkcja egzystencjalno-generatywna 
9.4. Funkcja regulacyjna 
9.5. Funkcja usamodzielniająca 
9.6. Funkcja socjalizacyjna 
 
10. OPIEKA A WYCHOWANIE 
10.1. Ogólne przesłanki ustalania relacji opieka-wychowanie 
10.2. Problemy relacji między opieką a wychowaniem w literaturze pedagogicznej 
10.3. Metodologiczne podstawy ustalania relacji między opieką a wychowaniem 
10.4. Podstawowe swoistości opieki w porównaniu z wychowaniem 
10.5. Podstawowe związki zachodzące między opieką a wychowaniem 
10.5.1. Uwagi wstępne 
10.5.2. Zaspokajanie fizjologicznych potrzeb podopiecznych warunkujące wychowanie 
10.5.3. Zaspokajanie psychospołecznych potrzeb podopiecznych warunkujące wychowanie 
10.5.4. Niezamierzone funkcje wychowawcze sprawowanej opieki 
10.5.5. Niezamierzone funkcje opiekuńcze wychowania 
10.5.6. Związek przeciwieństw w treściach oraz funkcjach opieki i wychowania 
10.5.7. Waloryzowanie procesu opieki wartościami wychowania 
10.5.8. Waloryzowanie procesu wychowania wartościami opieki 
10.5.9. Stymulacja, animacja i modyfikacja potrzeb w procesie wychowania 
10.5.10. Zbieżność potrzeb jednostki i wymagań społecznych 
10.5.11. Związek opieki z wychowaniem poprzez ich wspólny przedmiot i spełniane funkcje 
10.5.12. Związek opieki z wychowaniem poprzez ich wspólny podmiot 
10.5.13. Podsumowanie 
10.6. Podstawowe swoistości aksjologii opieki w porównaniu z aksjologią wychowania 
10.6.1. Uwagi wstępne 
10.6.2. Ogólne pojęcia opieki i wychowania jako przesłanki rozróżnień wartości właściwych obu tym dziedzinom działalności 
10.6.3. Wartości opieki i wychowania a wartość najwyższa w systemie antropocentrycznym 
10.6.4. Wnioski końcowe 
 
11. WYCHOWANIE PRZEZ OPIEKĘ I WYCHOWANIE OPIEKUŃCZE 
11.1. Wychowanie przez opiekę 
11.1.1. Pojęcie wychowania przez opiekę 
11.1.2. Zakres wychowania przez opiekę 
11.1.3. Wychowanie przez opiekę a opieka wychowawcza 
11.1.4. Wychowanie przez opiekę Janusza Korczaka 
11.1.5. Wychowanie przez opiekę Antoniego S. Makarenki 
11.1.5.1. Uwagi wstępne 
11.1.5.2. Wychowanie ludzi szczęśliwych 
11.1.5.3. Perspektywa jako czynnik wychowania 
11.1.5.4. Zabawa jako potrzeba podopiecznych i aktywność osobotwórcza 
11.1.6. Wychowanie przez opiekę Hansa Christiana Kofoeda 
11.2. Wychowanie opiekuńcze w szkole w ogólnych założeniach badawczych 
11.2.1. Uwagi wstępne 
11.2.2. Ogólnoteoretyczne założenia badawcze 
11.2.3. Uzasadnienie badań 
11.2.4. Problemy i hipotezy badawcze 
 
12. ZASADY OPIEKI WYCHOWAWCZEJ (PROCESU OPIEKUŃCZO-WYCHOWAWCZEGO) 
12.1. Uwagi wstępne 
12.2. Zasada opieki sprawiedliwej 
12.2.1. Uwagi wstępne 
12.3. Zasada optymalizacji opieki 
12.4. Zasada aktywności podopiecznych w zaspokajaniu ich potrzeb 
12.5. Zasada wychowawczego charakteru opieki 
12.6. Zasada oddziaływania wychowawczego na potrzeby 
12.7. Zasada właściwego łączenia świadczeń opiekuńczych z wymaganiami 
 
13. O PLANOWANIU PRACY W PLACÓWKACH OPIEKUŃCZO-WYCHOWAWCZYCH 
13.1. Uwagi wstępne 
13.2. Podstawowe pojęcia 
13.2.1. Pojęcie planowania 
13.2.2. Pojęcie planu pracy 
13.2.3. Podstawowe kategorie treściowe planu 
13.2.4. Plan a program 
13.3. Źródła treściowe planu 
13.4. Tok planowania pracy opiekuńczo-wychowawczej w skali placówki 
13.5. Struktura pozioma planu rocznego (podstawowe części planu) 
13.6. Zasady planowania 
13.7. Planowanie a treść i poziom pracy 
 
BIBLIOGRAFIA