Rola urbanistyczna i społeczna kościołów w europejskich miastach stopniowo zmniejsza się od przełomu XVIII i XIX wieku. Nie są już one głównymi ośrodkami życia społecznego mieszkańców miast. Wieże kościelne przestają dominować nad śródmieściami. W niektórych miastach, jak Hamburg, panoramy są chronione, jednak w innych jak Gdańsk powstawały i powstają w śródmieściu wysokie budynki, które konkurują wizualnie z bryłami dawnych kościołów i przytłaczają je.

Ważnym nowym zagadnieniem dotyczącym kościołów, jest wzrastająca potrzeba ich wielofunkcyjności. Nie będą one mogły pełnić roli ważnych budowli miast, jeżeli będą ograniczone do wąsko rozumianej funkcji sakralnej. Budynki kościołów są predestynowane do odpowiadania potrzebom upamiętniania. Żadne inne budowle w europejskich miastach nie mogą pełnić tej roli w sposób pełny i wielowątkowy

Istnieje niebezpieczeństwo muzealizacji kościołów i sprowadzania ich do roli wyłącznie obiektów turystycznych. Znamienne, że prawdziwą publiczną przestrzenią, gromadzącą różne rodzaje aktywności a jednocześnie łatwo dostępną, są te z kościołów, które łączą funkcję sakralną z funkcją ośrodków współczesnej sztuki. Kościół św. Jana w Gdańsku jest ważnym miejscem na mapie centrów kultury nie tylko w skali miasta, ale także w całym regionie nadbałtyckim.

Z konserwatorskiego punktu widzenia bardzo istotny jest problem stosunku społeczeństw i ekspertów do autentycznej substancji zabytkowej. Przełomy w dziejach budowli – związane z wojennymi i budowlanymi katastrofami – powodowały powstanie pytania o formę odbudowy. Czasem próbowano powrócić do przeszłości, czasem zademonstrować sprzeciw wobec niej. Uznanie większego znaczenia istniejącej materii zabytkowej prowadzi do konserwacji zachowawczej i do kontrastowego zestawienia autentycznych elementów z nowymi, o współczesnych formach. Uznania większego znaczenia wyobrażenia o obiekcie prowadzi do podejmowania decyzji o rekonstrukcji – prób mniej lub bardziej wiernego odtwarzania elementów budynków.

Spis treści

1. Gdańsk i jego kościoły od średniowiecza do 1939 r. na tle kościołów w miastach dawnej Hanzy

   1. Rozwój Gdańska i jego sylwety

   2. Powstawanie budowli w średniowieczu

   3. Reformacja i nowożytne przebudowy wnętrz kościołów

   4. Przemiany polityczne na przełomie XVII i XIX w. i ich wpływ na kościoły

   5. Przebudowy kościołów na przełomie XIX i XX w. Muzealizacja kościołów

   6. Początek XX wieku. Architektura jako przedmiot polityki i propagandy politycznej

   7. Gdańskie kościoły u progu II wojny światowej

2. Zniszczenie Gdańska w czasie II wojny światowej i odbudowa miasta

   1. Zniszczenie śródmieścia Gdańska w 1945 r.

   2. Ideowe postawy odbudowy Gdańska

   3. Przebieg odbudowy

3. Odbudowa kościołów Gdańska po II wojnie światowej w kontekście wcześniejszych prac budowlanych

   1. Gdańskie kościoły po II wojnie światowej

   2. Kościół NMP

   3. Kościół św. Jana

   4. Kościół św. Mikołaja

   5. Kościół św. Brygidy

   6. Kościół św. Piotra i Pawła

   7. Kościół św. Trójcy

4. Odbudowa kościołów Gdańska na tle analogicznych prac w wybranych świątyniach krajów nadbałtyckich

   1. Decyzje o odbudowie kościołów

   2. nowe funkcje budynków sakralnych

      1. Kościoły – zabytki i zbiory zabytków

      2. Nowe funkcje – kościoły kultury

   3. Rozwiązania formalne i techniczne stosowane w czasie odbudowy