O wartościach powiedziano i napisano wiele, co nie znaczy że je tym samym dostatecznie objaśniono. Ich objaśnianie trzeba ciągle ponawiać. Próba, którą prezentuję, podejmowane jest z zamysłem systemowego opracowania teorii wartości; nie idzie mi o luźne refleksje, aspektywne analizy czy piękno brzmiące oświadczenia na temat wartości.

Teoria wartości – trzeba to otwarcie powiedzieć – jest czymś trudnym, a miejscami nawet może wydawać się czymś nudnym. Przez niektórych filozofów jest ona krytykowana i porzucana (np. przez M. Heideggera, neopozytywistów czy przez wielu postmodernistów), przez niektórych jest zawężana do wybranych aspektów ludzkiego działania i pragmatyki (głównie przez pragmatystów, specjalistów od poszczególnych dziedzin ludzkiej aktywności, np. ekonomistów, przez innych jest uprawiana w sposób mentorski i dość egzaltowany, powielający przy tym kilka będących od wielu wieków w obiegu schematów (np. przez M. Schelera). Tych nastawień chcę tutaj uniknąć. Mam nadzieję, że uda mi się przekonać Czytelników, iż zajmowanie się wartościami w sposób systemowy ma swoją wartość.

To, że „początek jest najtrudniejszy”, nie jest stwierdzeniem kokieteryjnym, lecz czymś znanym chyba każdemu z doświadczenia. Najlepiej, gdy „trudny początek” staje się wyzwaniem wzmagającym twórczy wysiłek. Rozprawa ta jest najtrudniejsza właśnie na początku, gdy podawanych jest sporo określeń i gdy wiele zależności dotyczących wartości może być tylko zasygnalizowanych. Wraz z postępem rozważań staje się on łatwiejsza.

Nie traktuję przedstawianej tutaj teorii wartości jako zamkniętej. Przeciwnie, zachęcam Czytelników, aby poddawali ją krytyce, uzupełniali, doprecyzowali to, co w niej jest nie dość doprecyzowane, lub tylko traktowali jako inspirację do własnych przemyśleń na temat wartości.

Niniejsza rozprawa jest poprawioną wersją książki wydanej w 1999 roku (tamtą zaś poprzedziła wersja z 1994 roku). Dodałem do niej kilka pogłębiających analiz, ale definicje, tezy, układ treści pozostały niezmienione. Pierwsze dwie wersje były nie w pełni dopracowane. Szedłem wtedy za względami w to, czym są wartości, szukałem związanych z nimi możliwościami, pociągała mnie określona wizja aksjologii i nie potrafiłem tego dostatecznie precyzyjnie wyrazić. Nad to jednej i drugiej wersji tekstu nie poddano wystarczającej korekcie edytorskiej. Teraz wracam do tamtych wersji tekstu i dopracowuję go. Dodatkowo nadmienię, że nie potrafię oprzeć się powracaniu do spisanych wcześniej myśli i dalszemu pracowaniu nad nimi. Sam nie wiem, czy taki sposób filozofowania zasługuje na krytykę, na pochwałę czy na spokojną akceptację – Czytelnik może naturalnie przyjąć każdą z tych postaw.

Spis treści

1. Sytuacja, w jakiej znajduje się człowiek mający do czynienia z wartościami

2. Skąd biorą się wartości?

3. Określenie wartości

4. Wartościowanie i ocenianie

5. Realizowanie wartości

6. Wartość a dobra, idee i ideały. Regulatywna rola wartości

7. Typy wartości

   1. Uniwersalne, partykularne i powszechne

   2. Instrumentalne i autoteliczne

   3. Wewnętrzne i zewnętrzne

   4. O wartościach negatywnych

8. Przegląd najważniejszych wartości

1. Wartości środowiska przyrodniczego i kontekstu bytowego

2. Wartości potencjałowe i witalne

3. Wartości gospodarcze i wartość oszacunkowa

4. Wartości aranżacyjne

5. Wartości przyjemności i ludyczności oraz szczęścia

6. Wartości dążeniowe, czynownicze, kreatywności i wolności

7. Wartości prawdy, dobra, piękna i misteryjności

9. O systemie hierarchiczności wartości oraz zasadzie podwyższania wartościowości niższych wartości

10. Niektóre struktury bytu ludzkiego a wartości

11. Iluzje względem wartości i atrapy wartości

12. Kryzys w obchodzeniu się z wartościami

13. Wobec wartości

    1. Możliwe nastawienie wobec wartości

    2. Rezygnowanie z wartości

14. Neutralność

15. Wartości a sens