Prezentowana praca jest plonem wieloletnich prac badawczych i studiów autora poświęconych przemianom kulturowym i osadniczym strefy pogranicza słowiańsko – pruskiego na obszarze dorzecza środkowej i górnej Drwęcy. Do jej powstania przyczyniła się w szczególności realizacja, w latach 2005 – 2008, projektu badawczego finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji, Pt. „Pogranicze polsko – pruskie we wczesnym średniowieczu. Ziemia lubawska”. (1 H01H 064 27). Projekt ów, podobnie jak i prezentowana praca, miał charakter interdyscyplinarny, angażował specjalistów nauk historycznych i przyrodniczych. Ich badania w znacznym zakresie uzupełniały obraz rekonstruowanych procesów zasiedlenia, antropopresji, gospodarki oraz niektórych aspektów kultury duchowej tego obszaru. Ze względu na rozległość podejmowanej problematyki, a także skomplikowaną materię poruszanych zagadnień źródłoznawczych wiele z przedstawionych ustaleń na walor jedynie wstępnych konstatacji i hipotez. Pogranicze lubawskie wymaga dalszych prac badawczych, analiz i studiów, które zapewne poddadzą weryfikacji dotychczasowe ustalenia, co pozwoli na obiektywniejszy jego obraz.

Praca składa się, oprócz przedstawienia zagadnień wstępnych, z czterech części. W pierwszej omówiono środowisko fizycznogeograficzne jako podłoże rozwoju osadnictwa. W drugiej przedstawiono analizę źródeł archeologicznych, dając podstawę periodyzacji procesów zasiedlenia. W trzeciej odniesiono się do wymowy źródeł historycznych w kontekście omawianej problematyki pogranicza słowiańsko – pruskiego. Uzupełnieniem całości jest część czwarta, na którą składają się katalogi: grodzisk przebadanych archeologicznie oraz nazw miejscowych z obszaru historycznej ziemi lubawskiej. Książkę wzbogacają liczne ryciny, przedstawiające m.in. mapy osadnictwa, zabytki archeologiczne, położenie grodzisk itd.

Spis treści

Zagadnienia wstępne

1. Terminologia

2. Problematyka i zakres pracy

3. Zarys dziejów badań

4. Ocena wartości poznawczej źródeł

I. Środowisko fizycznogeograficzne ziemi lubawskiej

1. Charakterystyka ogólna

2. Pojezierze Brodnickie

3. Dolina Środkowej Drwęcy

4. Garb Lubawski

5. Równina Urszulewska

6. Podsumowanie

II. Przemiany w wytwórczości garncarskiej – podstawa periodyzacji procesów zasiedlenia

1. Założenia metodyczne analizy

2. Technologia produkcji

3. Klasyfikacja ceramiki

4. Systematyka zdobnictwa

5. Stylistyka garncarstwa regionalnego

6. Związki chronologiczno – przestrzenne ceramiki

7. Uwarunkowania społeczno – polityczne przemian wytwórczości Gancarskiej

Grody

1. Topografia

2. Wielkość grodów

3. Zabudowa

4. Stałe elementy fortyfikacyjne

5. Podsumowanie

Osadnictwo otwarte

1. Topografia

2. Wielkość osad

3. Zabudowa

4. Elementy delimitacyjne

5. Osady przygrodowe i otwarte

6. Podsumowanie

Wybrane aspekty gospodarki

1. Gospodarka hodowlano – łowiecka

2. Gospodarka roślinna

3. Antropopresja

4. Podsumowanie

Rozwój stref zasiedlenia a uwarunkowania środowiska naturalnego

1. Charakterystyka ogólna

2. Pojezierze Brodnickie

3. Dolina Środkowej Drwęcy

4. Garb Lubawski

5. Równina Urszulewska

6. Podsumowanie

III. Osadnictwo pogranicza

1. Osadnictwo na rubieżach

2. Kolonizacja słowiańska i pruska

3. Osadnictwo ziemi lubawskiej w świetle źródeł pisanych i toponimii

Przemiany kultury duchowej – od pogaństwa do chrystianizacji

1. Wierzenia i miejsca kultu pogańskiego

2. Chrystianizacja ziemi lubawskiej

3. Wyprawy krzyżowe do Prus

4. Powstanie sieci parafialnej

Ziemia lubawska w państwie piastowskim

1. Szlaki handlowe i wyprawowe

2. Rola pogranicza

3. U progu kolonizacji krzyżackiej

IV. Katalog grodów badanych wykopaliskowo

Katalog nazw miejscowych

Uwagi końcowe

Bibliografia

Wykaz skrótów bibliograficznych

Literatura

Spis rycin i tabel

Summary

Zusammenfassung