Rosnącej złożoności prawa podatkowego oraz systematycznemu wzrostowi obciążeń podatkowych towarzyszy nasilające się zjawisko oporu podatkowego. Zjawisko uchylania się od opodatkowania jest obecnie jednym z najpoważniejszych problemów finansów publicznych współczesnych czasów. Jego skutki są wielowymiarowe – deficyty budżetowe, rosnący dług publiczny, nierówność opodatkowania, kryzys zaufania do państwa – to tylko niektóre z nich. Wzrostowi skali zjawiska towarzyszy również wzrost zainteresowania nim na gruncie nauk społecznych. Prawnicy, socjologowie, ekonomiści, antropolodzy, matematycy, politolodzy i przedstawiciele innych dziedzin nauki starają się wyjaśnić przyczyny, analizować skutki i proponować rozwiązania mające na celu zwiększenie dyscypliny podatkowej. Analizując wyniki poszczególnych badań, nie sposób nie odnieść jednak wrażenia, że ich autorzy nie zawsze biorą pod uwagę wielowymiarowość analizowanego zjawiska, a także dorobek innych dziedzin nauki – tymczasem nie sposób badać i opisywać zjawisko uchylania się od opodatkowania, biorąc pod uwagę jedynie jeden jego wymiar.

Potrzeba uwzględniania złożoności zjawiska, dorobku nauk społecznych oraz doświadczeń międzynarodowych jest szczególnie istotna w procesie tworzenia i stosowania prawa podatkowego. W praworządnym państwie skuteczne działanie administracji podatkowej uzależnione jest od jej uprawnień, wynikających wprost z przepisów prawa, a także sposobu, w jaki uprawnienie te są wykorzystywane. Tworzenie prawa podatkowego powinno być zatem ostatnim etapem w procesie gromadzenia i wykorzystywania wiedzy oraz doświadczeń na temat przyczyn i skutków oporu podatkowego. Czy tak jest w rzeczywistości?

Choć zjawisko uchylania się od opodatkowania jest tak stare, jak stare są podatki, dopiero stosunkowo niedawno, bo od lat 80. XX wieku, stało się przedmiotem poważnych badań naukowych. Obecne studia nad analizowanym zjawiskiem tworzą jedyną z najszybciej rozwijających się dziedzin nauki z pogranicza ekonomii, socjologii, psychologii i prawa, przy czym analiza światowego dorobku wskazuje, że najbardziej zaawansowane badania prowadzone są w tych państwach, w których poziom zjawiska jest stosunkowo niewielki – w Stanach Zjednoczonych, Australii i Nowej Zelandii. Badania i rekomendacje dotyczące metod ograniczania zjawiska stają się również coraz częściej przedmiotem prac w ramach międzynarodowych organizacji wspierających rozwój gospodarczy – tworzone są zespoły zajmujące się wyłącznie pracą koncepcyjną oraz koordynacją działań administracji podatkowych, których rezultatem ma być wzrost poziomu dyscypliny podatkowej. Na tle doświadczeń międzynarodowych polski dorobek naukowy wydaje się dość skromny, choć w ostatnich latach dyscyplina podatkowa staje się coraz częściej przedmiotem polskich badań i opracowań naukowych, a doświadczenia międzynarodowe – między innymi dzięki uczestnictwu Polski w takich organizacjach jak OECD czy Unia Europejska – są w coraz większym stopniu wykorzystywane przez polską administrację podatkową.

Problemem badawczym podjętym w niniejszej pracy jest próba odpowiedzi na trzy pytania:

• Jakie są przyczyny uchylania się od opodatkowania ?

• Jakie są skutki zjawiska uchylania się od opodatkowania ?

• Jakie są sposoby ograniczenia skali omawianego zjawiska ?

Aby na nie odpowiedzieć, konieczne jest podjęcie próby połączenia dorobku nauk prawnych z dorobkiem innych nauk społecznych, takich jak ekonomia, socjologia, psychologia, psychologia społeczna czy nawet teologia – stąd interdyscyplinarny charakter pracy. Ambicją autora jest stworzenie obrazu całości lub przynajmniej zdecydowanej większości czynników, jakie powinny być brane pod uwagę przez władzę publiczną w kształtowaniu polityki tworzenia i stosowania prawa podatkowego.

Przystępując do analizy zarysowanego powyżej problemu badawczego, można podjąć próbę postawienia pięciu zasadniczych tez, których poprawność zostanie zweryfikowana w niniejszym podręczniku.

Po pierwsze, przyczyny uchylania się od opodatkowania są liczne i wielowymiarowe. Podatnicy są skłonni uchylać się od niego nie tylko ( jak się powszechnie sądzi) ze względu na zbyt duże obciążenia fiskalne czy nadmierny poziom złożoności prawa podatkowego. Na decyzję o niepłaceniu podatku wpływają dziesiątki czynników związanych między innymi z wychowaniem, cechami charakteru, poglądami politycznymi, pozycją społeczną, wykształceniem, płcią. Czynniki te z mniejszym lub większym nasileniem, odnotowane są przez autorów badających zjawisko uchylania się od opodatkowania w różnych społeczeństwach – i choć znaczenie poszczególnych czynników jest inne wśród obywateli Stanów Zjednoczonych, Australii, Nowej Zelandii, Argentyny, Danii czy Polski - model ukazujący powody niepłacenia podatków jest uniwersalny. Szczególnie ważne wydaje się zweryfikowanie często pojawiającej się w literaturze tezy o istotnym znaczeniu dla poziomu dyscypliny podatkowej tzw. moralności podatkowej. Teza ta zostanie zweryfikowana na podstawie wyników najnowszych badań nad tzw. społecznymi przyczynami uchylania się od opodatkowania.

Po drugie, ważnym czynnikiem wpływającym na skalę zjawiska uchylania się od opodatkowania jest jakość prawa podatkowego, która zależy w dużym stopniu od poprawnej konstrukcji procesu legislacyjnego. Ponadto na poziom dyscypliny podatkowej wpływa jakość procesu stosowania prawa podatkowego wynikająca ze sposobu organizacji administracji podatkowej oraz stosowanych w niej metod zarządzania. Teza ta, choć (co do zasady) oczywista, powinna zostać rozwinięta o rozważania na temat przyczyn i skutków niezadowalającej jakości prawa podatkowego oraz niedostatecznej skuteczności działania administracji podatkowej.

Po trzecie, zjawisko uchylania się od opodatkowania jest zjawiskiem globalnym i ponadnarodowym. Uchylanie się od podatku występuje we wszystkich jurysdykcjach. Nasilenie tego zjawiska jest różne w różnych regionach świata, jednak nawet w państwach o największej dyscyplinie podatkowej jest ono na tyle duże, że powoduje poważne uszczuplenia budżetowe i zmusza władze fiskalne do aktywnego przeciwdziałania.

Po czwarte, rozmiar analizowanego zjawiska może skutecznie ograniczać. Doświadczenia państw, które w sposób systematyczny podjęły działania mające na celu zmniejszenie skali uchylenia się od opodatkowania, wskazują, że władze dysponują różnorodnymi instrumentami pozwalającymi na osiągnięcie zamierzonego celu, a środki represyjne są tylko jednym z wielu takich instrumentów.

Po piąte, do stworzenia skutecznego modelu ograniczania skali zjawiska uchylania się od opodatkowania konieczne jest sięgnięcie przez administrację podatkową do dorobku wielu nauk społecznych oraz doświadczeń administracji podatkowych innych państw. Do stworzenia takiego modelu konieczne jest współdziałanie świata nauki i administracji podatkowej.

Spis treści

• Wprowadzenie
• Problem badawczy i tezy pracy
• Uwagi terminologiczne
• Pojęcie unikania opodatkowania
• Obejście prawa i czynności pozorne
• Układ treści

Część I. Przyczyny zjawiska

Uwagi ogólne

Rozdział 1. Postawy podatnika wobec obowiązków podatkowych

1. Pojęcie i składniki postawy

2. Wzajemne oddziaływanie elementów postawy

   1. Przekonania a pozostałe elementy postawy

   2. Emocje a pozostałe elementy postawy

   3. Zachowanie a pozostałe elementy postawy

3. Nieracjonalność w przetwarzaniu informacji i kształtowaniu poglądów

4. Poglądy na temat potrzeby płacenia podatków

5. Emocje towarzyszące zapłacie podatku

6. Zachowanie podatników

Rozdział 2. Modele wyjaśniające zjawisko uchylania się od opodatkowania

Rozdział 3. Ekonomiczne i prawne przyczyny uchylania się od opodatkowania

1. Wysokość obciążeń podatkowych

   1. Wysokość podatku

   2. Subiektywnie postrzegana wysokość podatku

   3. Wielokrotne opodatkowanie, dyskryminacja podatkowa

   4. Ponoszone przez podatnika koszty płacenia podatków

2. Prawdopodobieństwo wykrycia oszustwa podatkowego

3. Wysokość sankcji związanych z uchylaniem się od opodatkowania

Rozdział 4. Społeczne przyczyny uchylania się od opodatkowania

1. Sprawiedliwość wymienna a uchylanie się od opodatkowania

2. Sprawiedliwość horyzontalna a uchylanie się od opodatkowania

3. Sprawiedliwość wertykalna uchylanie się od opodatkowania

4. Sprawiedliwość proceduralna a uchylanie się od opodatkowania

5. Sprawiedliwość naprawcza i sprawiedliwość retrybutywna

6. Przekonanie o rozpowszechnieniu zjawiska – mentalność podatkowa

Rozdział 5. Czynniki demograficzne i sytuacyjne

1. Wiek a uchylenie się od opodatkowania

2. Rozwój moralny i zachowania prospołeczne

3. Płeć a postawy wobec obowiązków

4. Wykształcenie i znajomość prawa podatkowego

5. Religijność

6. Pozostałe czynniki

Podsumowanie części I

Część II. Następstwa zjawiska

Uwagi ogólne

Rozdział 1. Skala zjawiska

1. Historia badań

2. Metody badania

3. Wyniki badań

Rozdział 2. Obszary występowania dochodów nieujawnionych

Rozdział 3. Ekonomiczne konsekwencje uchylania się od opodatkowania

1. Skutki dla sektora finansów publicznych

2. Przedsiębiorstwa i gospodarka

Rozdział 4. Prawne skutki uchylania się od opodatkowania

1. Uchylanie się od opodatkowania a status prawny jednostki w państwie – aspekt konstytucyjny

   1. Ograniczenie praw i wolności obywatelskich

2. Uchylanie się od opodatkowania a system podatkowy i system prawa podatkowego

3. Uchylanie się od opodatkowania a stosowanie prawa podatkowego

Podsumowanie części II

Część III. Formy i sposoby zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania

Uwagi ogólne

Rozdział 1. Redukcja skali uchylania się od opodatkowania poprzez wpływ na czynniki ekonomiczne

1. Optymalizacja wysokości obciążeń podatkowych i kosztów poboru podatku

   1. Polityka kształtowania wysokości obciążeń podatkowych

   2. Wpływanie na subiektywne odczuwalny poziom obciążeń podatkowych

   3. Minimalizacja kosztów poboru podatków

2. Zwiększanie prawdopodobieństwa wykrycia oszustw podatkowych

   1. Dobór podatników do kontroli

   2. Skuteczność kontroli

   3. Polityka informacyjna

   4. Współpraca międzynarodowa

3. Polityka karania

   1. Redukcja opłacalności

   2. Przesłanki stosowania sankcji karnych

   3. Przesłanki uwzględnianie przy wymiarze kary

   4. Zakres podmiotowy odpowiedzialności karnej a uchylanie się od opodatkowania

   5. Konsekwentne stosowanie sankcji

4. Polityka informacyjna

Rozdział 2. Redukcja skali uchylania się od opodatkowania poprzez wpływ na moralnośc podatkową

1. Przesłanki kształtowania poziomu moralności podatkowej

2. Poprawa poczucia sprawiedliwości systemu podatkowego

3. Poprawa stopnia sprawiedliwości wymiennej

   1. Dążenie do optymalizacji jakości dóbr publicznych oraz prowadzenie właściwej polityki ich dystrybucji

   2. Minimalizacja rzeczywistego poziomu obciążeń podatkowych

4. Poprawa stopnia sprawiedliwości horyzontalnej

5. Dylematy kształtowania poczucia sprawiedliwości wertykalnej

6. Podnoszenie poziomu poczucia sprawiedliwości proceduralnej

7. Moralność podatkowa a zasady karania podatników niezdyscyplinowanych

Rozdział 3. Podnoszenie poziomu dyscypliny podatkowej poprzez odwoływanie się do emocji

1. Maksymalizacja pozytywnych emocji związanych ze zgodnym prawem postępowania podatnika

2. Minimalizacja negatywnych emocji związanych z postępowaniem zgodnym z prawem

3. Maksymalizacja negatywnych emocji związanych z postępowaniem niezgodnym z prawem

4. Minimalizacja pozytywnych emocji związanych z działaniem niezgodnym z prawem

Rozdział 4. Podnoszenie poziomu moralności poprzez wpływ na zachowanie podatnika

Podsumowanie części III

• Zakończenie
• Bibliografia
• Spis tabel i rysunków