Tytuł ten podsumowuje konferencję, która odbyła się we Wojanowie w
dniach 26-28 listopada 2008, organizowaną przez Stowarzyszenie
Konserwatorów Zabytków, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
oraz przez Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków.
Słowo wstępne:
Dekret Rady Regencyjnej z 31
października 1918 roku "o opiece nad zabytkami sztuki i kultury"
prawnie usankcjonował społeczną opiekę nad kulturalnym dziedzictwem,
mającą u nas bogatą tradycję i duże osiągnięcia. Jednocześnie określił
odpowiedzialność i kompetencje na tym polu specjalistycznych organów
administracji państwowej. Odtąd władzą konserwatorską pierwszej
instancji stał się Wojewódzki Konserwator Zabytków, a drugiej minister,
któremu powierzono szeroko pojęty zakres kultury.
Ten
dzień został uznany jako początek budowy służby ochrony zabytków
kultury narodowej odrodzonej Polski — po 123 latach od trzeciego
rozbioru. W tym roku mija 90 rocznica tamtego wydarzenia — obchodzimy
więc piękny jubileusz, który jest świętem dla pracowników urzędów
konserwatorskich centralnych, wojewódzkich, terenowych oraz
samorządowych.
Jest to czas, w którym możemy powspominać dokonania
naszych poprzedników — wybitnych konserwatorów zabytków — naszych
nauczycieli oraz współpracowników związanych z ochroną zabytków.
Możemy
podjąć próbę oceny tamtego okresu, który naznaczony był burzliwymi
dziejami Polski, mającymi radykalny wpływ na losy zabytków kultury
narodowej, a także na losy ludzi, którzy je chronili i konserwowali.
Ale możemy też, będąc uzbrojeni w doświadczenia tych 90 lat, dokonać
oceny bieżącego stanu zasobu dziedzictwa kulturowego, a także oceny
służb konserwatorskich, które owym zasobem zarządzają. Zobowiązani
ponadto jesteśmy do wypracowania postulatów naprawczych oraz
modernizujących zasady ochrony zabytków w następnych latach.
Państwowa
służba ochrony zabytków w okresie międzywojennym koncentrowała się na
budowie systemu ochrony zabytków architektury, urbanistyki oraz
zabytków ruchomych, choć w różny sposób.
Okres II wojny światowej
był kataklizmem dla kultury narodowej. Zniszczone zostały miasta,
obiekty i zespoły zabytkowe; najeźdźcy z zachodu i wschodu ograbili
kraj z nieprzeliczonej liczby dzieł sztuki. Druga wojna światowa
zebrała żniwo w postaci życia wielu tysięcy konserwatorów zabytków
ogołacając kraj z potencjału intelektualnego i zawodowego, którego
brakło po 1945 roku.
Dalszy czas w dziejach Polski to okres PRL, w
którym ochrona zabytków zanotowała sukces w postaci odbudowy wielu
zniszczonych miast i obiektów architektonicznych — tych ważnych i tych
najważniejszych (np. Zamek Królewski w Warszawie), zaliczyła też
porażki w postaci braku troski o poniemieckie zespoły i obiekty, będące
zabytkami „niechcianymi”, a także brak dbałości o własność prywatną w
postaci obiektów i zespołów architektoniczno-urbanistycznych, które po
„dekrecie” zostały odebrane ich właścicielom.
Po 1989 roku nastąpił
kolejny etap w działalności PSOZ związany z nową sytuacją
polityczno-gospodarczą Polski. Etap ten trwa do dzisiaj. Czy zabytki na
tym skorzystały? Na to pytanie zapewne da odpowiedź Konferencja
Jubileuszowa, która odbędzie się na końcu listopada w pięknej Kotlinie
Jeleniogórskiej na zamku w Wojanowie — rezydencji pałacowo-ogrodowej,
która jak wiele innych przeszła trudną drogę do czasu odzyskania
świetności.
Spis treści- Słowo wstępne
- Z historii
- Paweł Detloff : Służby konserwatorskie a ochrona i restauracja zabytków w II Rzeczypospolitej konserwatorstwo polskie w 20-leciu międzywojennym.
- Andrzej Gaczoł : Z dziejów państwowej służby ochrony zabytków w Polsce
- Andrzej Tomaszewski : Polskie służby konserwatorskie (1918-2008). Stan badań. Potrzeby badawcze
- Antoni Kąsinowski : Trzy szóstki w CZMiOZ-ie
- Andrzej Kadłuczka : Ewolucja poglądów konserwatorskich a koncepcja zrównoważonego rozwoju
- Jerzy Jasiuk : Wśród przeciwstawnych tendencji. Ochrona zabytków techniki i przemysłu
- Bogumiła J. Rouba : Służba Ochrony Zabytków - jubileuszowe obrachunki
- Z zagadnień konserwacji i ochrony zabytków
- Marek Gosztyła, Lech Lichołaj : Twierdza Przemyśl na pograniczu polsko-ukraińskim
- Andrzej Koss, Jan Marczak : Archikolegiata w Tumie - innowacjne laserowe oczyszczanie rzeźb i dekoracji architektonicznych
- Ireneusz Płuska : Romańska krypta św. leonarda na Wawelu - kontynuacja historycznych założeń konserwatorskich
- Jan Tajchman : Dkumentowanie niektórych działań konserwatorsko- restauratorskich bezpośrednio na zabytkach architektury
- Państwowa Służba ochrony Zabytków w Polsce - stan obecny
- Generalni Konserwatorzy Zabytków w latach 1945 - 2008
- Departament Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
- Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków
- Wojewódzkie Urzędy Ochrony Zabytków
