W ostatnich latach wyraźne jest szczególne zainteresowanie wielu środowisk, zarówno akademickich, jak i politycznych, kwestiami pogranicza. Pogranicze rozumiane jest tu wieloaspektowo, gdyż współczesność przynosi różne jego konotacje, od administracyjno-terytorialnych przez kulturowo-społeczne do mentalno-świadomościowych.
Renesans tego pojęcia wzmacniają tendencje unifikującej się Europy z dominującym w ujęciu politologicznym aspektem regionalizacji oraz zacierania różnic i granic, a tym samym pogranicz. Mimo zaufania do własnych idei konceptualistów i wizjonerów nowego świata zarówno granice (te administracyjne), jak i pogranicza (choćby stanów i aktów świadomości jednostki) wciąż istnieją. Szczególny wymiar badawczy ich kondycji znalazł odzwierciedlenie w szerokich multidyscyplinarnych analizach dokonywanych w rozmaitych ośrodkach akademickich w Polsce. Korzystając z tego dorobku, będąc pod wpływem rozmaitych inspiracji wypływających zbadań tam realizowanych, staram się zarysować jedno z oblicz pogranicza - przejawy jego socjopatologizacji.
Praca ma charakter empiryczny. Przedmiotem moich dociekań są przejawy i przyczyny ujawniających się na pograniczach zachowań patologicznych, które próbuję uchwycić w kontekście zachodzących na tym obszarze interakcji, działań i stosunków społecznych. Przyglądałem się im w trakcie badań terenowych, opierając się między innymi na pierwowzorach chicagowskiej szkoły badań terenowych, w szczególności na obserwacji uczestniczącej.

Spis treści:

WSTĘP

Rozdział 1. Podstawowe pola problemowe
1. Pojęcie pogranicza
2. Warstwa deskryptywna analizy pogranicza
3. Warstwa aksjologiczna opisu zmian zachowań na pograniczu
4. Pogranicze zachodnie w tyglu zmian historycznych
5. Strategie życiowe Lubuszan w okresie transformacji systemowej

Rozdział 2. Patologia a socjopatologia pogranicza
1. Zagadnienia patologii społecznej
2. Kategorie normy i ich stanowienie
3. O mechanizmach kontroli społecznej
4. Eksplanacyjna użyteczność teorii zróżnicowanych powiązań

Rozdział 3. Zaplecze warsztatowe prowadzonych badań
1. Cel i problemy badawcze
2. Oprzyrządowanie metodologiczne
3. Wywiad narracyjny w badaniach tematów trudnych
4. Badania ankietowe i analiza źródeł
S. Czas i przestrzeń społeczna badań
6. Zagadnienia etyczne badań

Rozdział 4. Przyczyny i mechanizmy występowania zachowań patologicznych na pograniczu - wyniki badań
1. Etiologia zachowań patologicznych
2. Postawy i zachowania badanych wobec zjawisk patologicznych
3. Postawy i zachowania liderów społeczności lokalnych wobec zjawisk patologicznych

Rozdział 5. Mechanizmy uzależnienia przestępczego
I. Mechanizmy wchodzenia w zachowania przestępcze
1.1. Skuteczność dewiacyjnych strategii przystosowawczych
1.2. ?Juma" jako przykład patologizacji życia na pograniczu
2. Sieć powiązań przemytniczych
3. Przerzut ludzi przez granicę
4. Prostytucja, w tym prostytucja nieletnich
5. Wieś o charakterze przestępczym

Rozdział 6. Krystalizowanie się socjopatologii pogranicza
1. Mgławica normatywna
2. Gościniec zła
3. Efekt kaskadowy granicy

ANEKS
LITERATURA