Pierwszy kontakt ze statystyką stwarza z reguły wiele problemów ze względu na używane w tej nauce terminy techniczne. Podjęliśmy próbę przezwyciężenia tych problemów poprzez zastosowanie terminologii bardziej przystępnej dla czytelnika. W rezultacie doszło do wielu uproszczeń, które mogą być rażące dla statystycznych purystów. Z góry za to przepraszamy.
?Archeologia w liczbach" składa się z czterech części:
Część 1. Metody opisu i prezentacji danych archeologicznych Część 2. Metody wnioskowania statystycznego w archeologii Część 3. Wstęp do statystyki komputerowej
Część 4. Katalog wybranych pakietów statystycznych
Pierwsze dwie części tworzą ciąg ze względu na to, że część 2 zakłada znajomość pojęć i metod omówionych w części 1.
Część 1 rozpoczyna się od omówienia struktury i organizacji archeologicznego zbioru danych, nadającego się do analizy statystycznej. Wprowadzony zostaje hipotetyczny zbiór danych opisujący wymiary i inne aspekty czterdziestu brązowych i żelaznych grotów. Ten zbiór danych wykorzystywany jest w częściach 1, 2 i 3 dla ukazania różnych metod i pojęć statystycznych. Rozdział 2 przedstawia statystyczne podejście do analizy takiego zbioru danych. Rozdział ten zakłada znajomość rozdziału 1 i służy jako przewodnik po częściach 1 i 2.
Następnie część 1 przechodzi do tak zwanej statystyki opisowej. Dotyczy ona metod prezentacji rozkładu pojedynczej zmiennej w formie tablicy bądź wykresu, oraz prostych metod prezentacji związku między dwiema zmiennymi. Opisane są również miary położenia (zwykle traktowane jako ?przeciętne") i miary dyspersji lub zmienności (?rozproszenie" wokół przeciętnej). Wszystko to omówione zostało na przykładzie zbioru danych o grotach.
Część 2 przedstawia główne rodzaje statystyki dedukcyjnej i dotyczy pojęć takich jak próbkowanie, prawdopodobieństwo, testowanie hipotez oraz istotność statystyczna. Niektóre z częściej używanych testów, takich jak test różnicy, test rozkładu i test skojarzenia zostały', omówione i zilustrowane przykładami ze zbioru danych o grotach.
Wzory statystyczne używane w częściach 1 i 2 nie są wyprowadzane ani udowadniane. Spowodowane jest to małą objętością tej książki oraz faktem, że skierowana jest ona do ludzi, którzy posiadają małą wiedzę statystyczną, lub nie posiadają jej wcale. Jesteśmy przekonani, że większość odbiorców tej książki oczekuje raczej gotowych wzorów. Czytelników zainteresowanych wyprowadzeniem wzorów statystycznych odsyłamy do rozdziału 12, gdzie umieszczona została lista odpowiednich książek. W tekście często odwołujemy się do kilku książek opisanych w rozdziale 12, nie ma formalnej bibliografii.
Najważniejszą rzeczą jest zastosowanie odpowiedniej metody i zrozumienie jej rezultatów pod względem zarówno statystycznym, jak i archeologicznym. W tym celu, o ile to możliwe, należy samodzielnie (używając kalkulatora) prześledzić wszystkie przykłady. W dzisiejszym skomputeryzowanym świecie sposób ten może się wydawać staromodny, ale jesteśmy przekonani, że korzyści płynące ze zrozumienia wynagrodzą czytelnikowi trud obliczeń.
Dla czytelników, którzy mają dostęp do komputera przeznaczone są części 3 i 4. Większość metod opisanych w częściach 1 i 2 posiada odpowiednie programy komputerowe wymienione w części 3. Są to programy napisane w SPSS i Minitab.
Część 4 jest katalogiem pakietów statystycznych dostępnych w sprzedaży. Znajdują się tam szczegóły dotyczące zawartości i osiągalności oprogramowania, pakiety ogólne oraz specjalne programy archeologiczne.
Mamy nadzieję, że ?Archeologia w liczbach" umożliwi czytelnikowi dokonanie analizy statystycznej albo przy pomocy samodzielnych obliczeń, albo przy użyciu pakietu programowego. Chociaż obydwa pakiety, które przedstawiamy w tej książce (SPSS i Minitab) są stosunkowo drogie, to wiele pakietów wymienionych w części 4 można nabyć tanio, a niektóre z nich dostępne są jako shareware.
Czytelnik prawdopodobnie zorientował się już, że książka ta jest tylko wstępem do skomplikowanego świata statystyki. Wiele problemów statystycznego rozumowania i analizy nie zostało tu poruszonych. Na przykład, wiele metod statystycznej analizy wielowymiarowej ma duże znaczenie w archeologii. Często jednak statystyka jest jednym z tych przedmiotów, które natychmiast paraliżują umysły doskonałych skądinąd archeologów. Zadanie tej książki zostanie spełnione jeżeli po jej przeczytaniu czytelnik nabierze pewności siebie i podejmie się przeczytania bardziej zaawansowanego tekstu.

Spis treści:

Przedmowa

Część 1: METODY OPISU I PREZENTACJI DANYCH ARCHEOLOGICZNYCH

1. Wstęp do danych
1.1. Przykładowy zbiór danych
1.2. Poziomy pomiaru
1.3. Kodowanie
1.4. Przetwarzanie danych

2. Podejście statystyczne - uwagi wstępne

3. Prezentacja tabelaryczna i graficzna
3.1. Podstawowe cele i zasady
3.2. Tablicowanie pomiarów
3.3. Tablicowanie częstości
3.3.1. Jedna zmienna
3.3.2. Dwie zmienne
3.4. Graficzne przedstawianie danych nominalnych i porządkowych
3.4.1. Wykres słupkowy
3.4.2. Wykres kołowy
3.5. Graficzna prezentacja zmiennych ciągłych
3.5.1. Histogram
3.5.2. Wykres ?pień i liść" - histogram alternatywny
3.5.3. Ogniwa
3.5.4. Wykres rozrzutu - przedstawienie dwóch zmiennych

4. Miary położenia - przeciętne
4.1. Wstęp
4.2. Wartość modalna
4.3. Mediana
4.4. Średnia
4.5. Porównanie wartości modalnej, mediany i średniej

5. Miary zmienności - rozproszenie
5.1. Wstęp
5.2. Rozstęp
5.3. Kwartyle (wartości ćwiartkowe)
5.4. Odchylenie średnie
5.5. Odchylenie standardowe
5.6. Współczynnik zmienności
5.7. Normalizacja
5.8. Wykresy skrzyniowe

Część 2: METODY WNIOSKOWANIA STATYSTYCZNEGO W ARCHEOLOGII

6. Wstęp do prawdopodobieństwa i dedukcji - wyci4gganie wniosków
6.1. Wstęp
6.2. Prawdopodobieństwo - mierzenie przypadku i ryzyka
6.2.1. Pojęcie prawdopodobieństwa
6.2.2. Pojęcie niezależności - czy dwa zdarzenia są od siebie zależne?
6.3. Rozkłady prawdopodobieństwa - przewidywanie wyników
6.4. Logika testowania hipotez - czy to jest istotne?

7. Teoria próbkowania i pobieranie próbek
7.1. Wstęp
7.2. Metody próbkowania - jakich pomiarów należy dokonać
7.3. Statystyczne tło próbkowania
7.3.1. Centralne twierdzenie graniczne - prawo przeciętnych
7.3.2. Granice ufności - wiarygodność rezultatów
7.4. Wnioski

8. Testy różnic    
8.1. Wstęp    
8.2. Testy dla jednej próby - porównywanie pomiaru zaobserwowanego z pomiarem oczekiwanym
8.2.1. Test dla średniej populacji
8.2.2. Test dla mediany
8.2.3. Test dla proporcji
8.3. Testy dla dwóch prób - porównywanie dwóch zaobserwowanych pomiarów
8.3.1. Test na zmienność
8.3.2. Różnica średnich dla danych tworzących pary - założenie, że rozkład jest normalny
8.3.3. Różnica średnich dla danych tworz4cych pary - brak założenia o normalności
8.3.4. Różnica średnich dla dwóch niezależnych próbek - założenie, że rozkład jest normalny
8.3.5. Różnica średnich dla dwóch niezależnych próbek - brak założenia o normalności
8.3.6. Różnica dwóch proporcji

9. Testy rozkładu
9.1. Wstęp
9.2. Testy losowości
9.3. Testy normalności
9.4. Testy pomiędzy dwoma rozkładami

10. Miary zależności dla danych ciągłych i porządkowych - czy dwie zmienne są współzależne?
10.1. Wstęp
10.2. Współczynnik korelacji liniowej Pearsona- dwie zmienne ciągłe
10.2.1. Testowanie istotności współczynnika korelacji liniowej Pearsona
10.3. Współczynnik korelacj i rangowej Spearmana - dwie zmienne porządkowe
10.3.1. Testowanie istotności współczynnika korelacji rangowej Speannana
10.4 Przewidywanie z użyciem regresji

11. Miary związku dla zmiennych kategorycznych - czy dwie cechy są współzależne?
11.1. Wstęp
11.2. Test chi-kwadrat - metoda stosowana najczęściej
11.3. Lambda Guttmana - alternatywa
11.4. Tau Kendalla

12. Lektura uzupełniająca

Część 3: WSTĘP DO STATYSTYKI KOMPUTEROWEJ

Wstęp
Program 1: Opis danych
Program 2: Przetwarzanie zmiennych
Program 3: Tablice
Program 4: Graficzne przedstawienie danych
Program 5: Miary położenia i zmienności
Program 6: Próbkowanie
Program 7: Test różnicy
Program 8: Testy rozkładu
Program 9: Korelacja
Program 10: Testy związku
Słowniczek komend programowych użytych w części 3 przeznaczony dla polskiego użytkownika

Część 4: KATALOG WYBRANYCH PAKIETÓW STATYSTYCZNYCH

Katalog statystycznych środków oprogramowania
Wstęp
Zawartość katalogów
Część 1. Ogólne pakiety statystyczne
Część 2. Archeologiczne pakiety statystyczne

ANEKS. TABLICE STATYSTYCZNE
Tablica A
Tablica B
Tablica C
Tablice D, E
Tablica F
Tablice G, H
Tablica I

Indeks