Pedagogikę zalicza się do grupy nauk społecznych zajmujących się relacjami, w jakie wchodzi człowiek z innymi ludźmi, z naturą i kulturą. Nauki społeczne zatem opisują w głównej mierze zachowania ludzkie i wytwory tych zachowań oraz realizujące się w ich toku wartości. Pedagogika jest dyscypliną naukową, która sytuuje się na styku różnych dziedzin wiedzy humanistycznej i społecznej. Poprzez swój związek z aksjologią podejmuje zagadnienia o charakterze normatywnym, poprzez odniesienie do wiedzy psychologicznej zajmuje się jednostką ludzką stanowiącą podmiot działań edukacyjnych, natomiast poprzez swój związek z socjologią podejmuje badania nad społecznym kontekstem procesu wychowania. 
Konsekwencją rozwoju nauk humanistycznych i społecznych jest między innymi pojawienie się różnych nowych pojęć i kategorii badawczych. Współcześnie podkreśla się szczególnie mocno ideę integracji i współdziałania różnych dyscyplin naukowych. Na styku nauk podstawowych pojawiają się nowe dziedziny badawcze posługujące się metodami swoistymi dla dyscyplin podstawowych, a także nowymi, własnymi. Podejmuje się na gruncie tych nauk problemy dotąd zaniedbane bądź nierozwiązane, jak również problemy pojawiające się jako efekt badań już rozpoczętych. Rozwiązanie jednych problemów ujawnia szereg zagadnień nowych, dotąd niejako skrytych przed badaczem. Odsłanianie praw rzeczywistości następuje drobnymi krokami. 
Kategorie badawcze są konglomeratami spraw, z jakimi badacz próbuje się zmierzyć. Mają one już swoją tradycję. Współwystępują z różnymi zagadnieniami mniej lub bardziej rozwiniętymi i obrośniętymi we własną teorię. Kategorie mają zatem niejako podwójny status. Raz przynależą bezpośrednio do danej dyscypliny, tkwią w jej tradycji i stanowią element wykształcenia ogólnego. Po raz drugi stają się kategorią interdyscyplinarną. 
Przekraczają granice dyscypliny, wnikają na obszary innych nauk. Badacze przypatrują się sprawom dotąd przynależnym do jednej nauki z wielu punktów widzenia. Problemy urastają do rozmiarów przekraczających możliwości poznawcze jednego człowieka. Stają się zatem kategoriami. 
Kategorie badawcze współczesnej pedagogiki mają status autonomiczny - są skutkiem rozwoju tej dyscypliny naukowej, mogą mieć byt przekraczający daną dyscyplinę - na przykład kategoria ?wykształcenie", która zawiera zarówno aspekt pedagogiczny, jak i historyczny, ekonomiczny czy socjologiczny, może przenikać do pedagogiki z obszarów badawczych innych nauk. 
Kategorie autonomiczne pedagogiki będące przedmiotem analiz różnych autorów, a więc dosyć dobrze opracowane na gruncie wielu subdyscyplin pedagogicznych, nie są przedmiotem rozważań w niniejszej pracy. Kategorie tak wykraczające ponad pedagogikę zakresem problematyki, jak też stanowiące przedmiot badań innych dyscyplin naukowych, aczkolwiek niezwykle ważne, wykraczają poza zainteresowania autora niniejszej pracy. I one również nie są podejmowane w książce. Przedmiotem analiz w tej pracy są niektóre kategorie badawcze przenikające do pedagogiki z innych nauk, mające odrębną tradycję na gruncie tamtych właśnie dyscyplin wiedzy, kategorie stające się ważnymi inspiracjami dla budowania teorii pedagogicznych. Szczegółowiej omawia się tu następujące kategorie: odpowiedzialność, która wywodzi się z etyki i filozofii moralnej; samorealizację - przeniknęła do pedagogiki z psychologii i filozofii; wyobraźnię - mającą zarówno tradycję filozoficzną, jak też psychologiczną; kategorię twórczości i podmiotowości - zakorzenione i w psychologii, i w filozofii; kategorię tolerancji - obecną dotąd w socjologii i filozofii moralnej. 
Poszczególne kategorie omawiane są według następującego planu: po kilku zdaniach wprowadzenia następuje próba zdefiniowania pojęcia, następnie przywołuje się jego filozoficzne, psychologiczne lub socjologiczne inspiracje i odniesienia teoretyczne, a w części końcowej wskazuje się na znaczenie danej kategorii w rozwoju pedagogiki. 
Podręcznik ten pomija materiał zawarty w skrypcie pt. Teoria wychowania. Powstały zatem dwa komplementarne opracowania przeznaczone dla studentów pedagogiki oraz kierunków nauczycielskich wyższych uczelni jako materiał pomocniczy do ćwiczeń z pedagogiki ogólnej i teorii wychowania. 
Recenzentom pracy, Panom Profesorom Stanisławowi Kawuli i Bogusławowi Śliwerskiemu, dziękuję za wnikliwe uwagi dotyczące struktury pracy, jej zawartości merytorycznej oraz strony formalnej. 
 
Spis treści:

WSTĘP 
 
1. KATEGORIE POJĘCIOWE W NAUKACH 0 WYCHOWANIU 
 
2. ODPOWIEDZIALNOŚĆ 
2.1. Pojęcie odpowiedzialności 
2.2. Teorie odpowiedzialności 
2.3. Pedagogiczne koncepcje odpowiedzialności 
 
3. PODMIOTOWOŚĆ 
3.1. Pojęcie podmiotowości 
3.2. Teorie podmiotowości 
3.3. Pedagogiczne koncepcje podmiotowości 
 
4. SAMOREALIZACJA 
4.1. Pojęcie samorealizacji 
4.2. Teorie samorealizacji 
4.3. Pedagogiczne koncepcje samorealizacji 
 
5. TOLERANCJA 
5.1. Pojęcie tolerancji 
5.2. Teorie tolerancji 
5.3. Pedagogika wobec problemu tolerancji 
 
6. TWÓRCZOŚĆ 
6.1. Pojęcie twórczości 
6.2. Teorie twórczości 
6.3. Pedagogiczne koncepcje twórczości 
 
7. WYOBRAŹNIA 
7.1. Pojęcie wyobraźni 
7.2. Teorie wyobraźni 
7.3. Pedagogiczne koncepcje wyobraźni 
 
8. WYOBRAŹNIA MORALNA 
8.1. Pojęcie wyobraźni moralnej 
8.2. Teorie wyobraźni moralnej 
8.3. Wyobraźnia moralna a wychowanie 
 
BIBLIOGRAFIA